Dział spadku i zniesienie współwłasności

Kiedy przeprowadza się dział spadku?

Aby określić, które z przedmiotów wchodzących w masę spadkową staną się własnością konkretnego spadkodawcy należy przeprowadzić tzw. dział spadku. Czyli przed działem spadku cały majątek spadkowy stanowi jedną całość, a dopiero przez dział spadku można wyodrębnić jego poszczególne składniki, które przyznaje się poszczególnym spadkobiercom. Przepisy nie nakładają na spadkobierców konieczności przeprowadzenia działu spadku, czyli w praktyce- w sytuacji, gdy jest tylko jeden spadkobierca albo gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do spadku, nie ma konieczności przeprowadzania działu spadku, gdyż spadek będzie przysługiwał tylko jednej osobie bądź spadkobiercy dokonają tego podziału we własnym zakresie.

Należy przy tym zaznaczyć, że działu spadku nie można dokonać bez postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub bez notarialnego poświadczenia dziedziczenia- konieczne jest powołanie się na jeden z tych dokumentów we wniosku o dział spadku. Zaznaczyć trzeba też, że w dziale spadku podziałowi ulegają tylko aktywa spadkowe, co oznacza, że nie dzieli się długów.

Sprawa o dział spadku i zniesienie współwłasności

W postępowaniu o dział spadku sąd ustala przede wszystkim skład majątku spadkowego, czyli co konkretnie się na niego składa, a także wartość tego majątku. Następnie określa się jakie udziały uzyskają poszczególni spadkobiercy, w tym też sąd wskazuje wysokość wzajemnych dopłat i spłat, znosząc tym samym współwłasność. Jeśli uczestnicy są zgodni co do wartości dzielonego przedmiotu to ta wartość jest wiążąca dla sądu. Jednak gdy powstaje jakiekolwiek rozbieżności w tej kwestii, sąd przeważnie na podstawie opinii biegłego ustali wartość spornych przedmiotów.

Sąd może podzielić majątek spadkowy w sposób fizyczny (jeśli jest to możliwe ze względu na specyfikę rzeczy) np. poprzez wydzielenie z jednej nieruchomości dwóch mieszkań, może przyznać przedmiot w całości jednemu lub kilku spadkobiercom zasądzając spłatę na rzecz pozostałych spadkobierców. Sąd może też dokonać podziału cywilnego rzeczy wchodzących w skład spadku- polega to na sprzedaży rzeczy i podzieleniu sumy ze sprzedaży między spadkobierców w stosunku do wielkości ich udziałów w spadku.

Zgodnie z przepisami, sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek, a jedynie z ważnych powodów można ograniczyć się tylko do części spadku.

Czy można znieść współwłasność bez działu spadku?

Zniesienie współwłasności bez działu spadku jest możliwe tylko w określonych sytuacjach. Kluczowe znaczenie ma źródło powstania współwłasności. Jeżeli współwłasność wynika z dziedziczenia, co ma miejsce po śmierci spadkodawcy, właściwą procedurą jest dział spadku. W takiej sytuacji nie można dowolnie wybrać postępowania o zniesienie współwłasności, ponieważ to dział spadku stanowi właściwy tryb podziału majątku spadkowego między spadkobierców.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy współwłasność powstała niezależnie od spadku, np. w wyniku wspólnego zakupu nieruchomości. Wówczas możliwe jest przeprowadzenie postępowania o zniesienie współwłasności bez konieczności działu spadku. W praktyce prawidłowe zakwalifikowanie sprawy ma istotne znaczenie, ponieważ wpływa na przebieg postępowania oraz zakres rozstrzygnięcia sądu.

Zniesienie współwłasności nieruchomości - jak to działa?

Zniesienie współwłasności nieruchomości polega na doprowadzeniu do sytuacji, w której dana rzecz przestaje być wspólna, a jej własność zostaje przypisana konkretnym osobom. Może to nastąpić w drodze umowy między współwłaścicielami albo w postępowaniu sądowym - w zależności od tego, czy strony są zgodne co do sposobu podziału. W przypadku nieruchomości umowa musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

W praktyce sąd może zastosować kilka sposobów zniesienia współwłasności nieruchomości. Najczęściej polega to na przyznaniu nieruchomości jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo – jeśli pozwalają na to warunki – na jej fizycznym podziale. Alternatywnie możliwa jest sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanej kwoty pomiędzy współwłaścicieli. Ostateczny wybór sposobu rozstrzygnięcia zależy od charakteru nieruchomości, możliwości jej podziału oraz stanowisk prezentowanych przez strony.

Kiedy dział spadku a kiedy zniesienie współwłasności?

Choć dział spadku i zniesienie współwłasności są instytucjami zbliżonymi do siebie, to należy mieć na uwadze, że stosuje się je w innych sytuacjach. Ponadto, w orzecznictwie podkreśla się, że spadkobiercy nie mają swobody wyboru pomiędzy nimi. Warto zatem wiedzieć, że jeśli współwłasność rzeczy wynika z dziedziczenia, to w takim przypadku właściwą instytucją będzie dział spadku. Z kolei gdy współwłasność rzeczy nie wynika z dziedziczenia (a np. ze wspólnego nabycia nieruchomości), należy przeprowadzić postępowanie o zniesienie współwłasności. 

Kiedy dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności?

Dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności ma miejsce w sytuacji, gdy w skład spadku wchodzi rzecz stanowiąca współwłasność - najczęściej nieruchomość, przy czym sam stosunek współwłasności może wynikać nie tylko z dziedziczenia, ale również z innych zdarzeń prawnych. Przykładowo, może to dotyczyć sytuacji, w której dwóch spadkobierców dziedziczy łącznie połowę udziału w prawie własności nieruchomości, natomiast pozostała część należy do osoby trzeciej, która nabyła ten udział w przeszłości w drodze umowy sprzedaży. W takim przypadku sąd, rozpoznając wniosek o dział spadku, jednocześnie dokonuje zniesienia współwłasności tej rzeczy. Rozwiązanie to pozwala kompleksowo uregulować stan prawny majątku i uniknąć prowadzenia dwóch odrębnych postępowań.

Połączenie działu spadku i zniesienia współwłasności jest rozwiązaniem praktycznym i często stosowanym w sprawach spadkowych. Ma ono charakter kompleksowy, ponieważ pozwala w jednym postępowaniu w pełni uregulować stan prawny majątku i definitywnie zakończyć stosunek współwłasności między uprawnionymi. Sąd ustala skład majątku, jego wartość oraz sposób podziału, a następnie przyznaje poszczególne składniki konkretnym osobom, określając ewentualne spłaty i dopłaty. 

Jak napisać wniosek o zgodny dział spadku?

Sądem właściwym w sprawie o dział spadku będzie sąd rejonowy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy i to do niego należy kierować wyżej wymieniony wniosek. Jeśli spadkobiercy są zgodni co do działu spadku, opłata sądowa od wniosku wyniesie 300 zł. Dowód jej uiszczenia powinien zostać załączony do pisma. Ponadto, do wniosku należy również załączyć zgodny projekt działu spadku, który powinien zostać podpisany przez wszystkich uprawnionych. W treści uzasadnienia należy omówić okoliczności spadkobrania, w szczególności wskazać datę i miejsce śmierci a także ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy oraz omówić kto spadek przyjął, a kto odrzucił i w konsekwencji kto wchodzi w krąg uprawnionych do majątku wchodzącego w skład spadku osób. Warto pamiętać, że poza wnioskiem dla sądu, należy przedłożyć również egzemplarze dla wszystkich uczestników postępowania.